Enciklopedıa

Túrki̇ halyqtarynyń ulttyq bileri̇

Túrki̇ qaýymdary ómi̇r súreti̇n óńi̇rlerge sáikes ózi̇ne laiyq mýzykasy men oiyndary kezdesedi̇. Jáne de bul rette ortaqtyqtar bolýmen bi̇rge Kavkaz, Ortalyq Shyǵys, Anadoly, Balqan, Qyrym, Orta Azıa jáne Si̇bi̇r seki̇ldi̇ aimaqtarda ár aimaqtyń ózi̇ne tán pi̇shi̇n men mánerdi̇ń damýy ańǵarylady. Aty atalǵan aimaqtarda túrki̇ qaýymdarynyń mýzykasy men bileri̇ni̇ń ózara dástúr sabaqtastyǵy baiqalady. IAǵni Kavkaz – Ortalyq Shyǵys – Qyrym bileri̇ni̇ń bi̇r-bi̇ri̇ne kóp jaqyndyqtary bar. Edi̇l-Oral – Orta Azıa – Si̇bi̇r túrki̇leri̇ni̇ń bileri̇ de bul rette bi̇ri̇-bi̇ri̇ne uqsaidy. Olardyń bi̇ri̇nshi̇si̇n shartty túrde «Batys túrki̇ bileri̇», eki̇nshi̇si̇n «Shyǵys túrki̇ bileri̇» dep atai alamyz. Bul eki̇ toptyń ortasynda olardy bi̇ri̇kti̇rýshi̇ esebi̇nde Orta Azıadaǵy qaýymdar: túri̇kmen, Horezm ózbekteri̇ jáne qaraqalpaq bileri̇ bar. IAǵni bul qaýymdardyń bi máneri̇, bi kii̇mderi̇ jáne mýzykasy eki̇ topta da uqsastyq tapqandyqtan, búti̇n túrki̇ qaýymdary saýyq óneri̇ bi̇r-bi̇rleri̇men tyǵyz bailanysty deýge bolady.

Túrki̇ qaýymdarynda bidi̇ń bi̇rqatar túrleri̇ bar. Anadoly jáne Ortalyq Shyǵysta «Halai», Ázerbaijanda «Ially», ózbekterde «Lezgi», qazaq pen qyrǵyzda «Qara jorǵa», Qyrym túrki̇leri̇nde «Qaitarma» jáne taǵy basqalar sıaqty. Halai men Ialli, Lezgi men Qaitarma bi̇r-bi̇rleri̇ne jaqyndyq kórsetedi̇. Batys Anadolydaǵy «Záibek bii̇ni̇ń» bi̇rqatar jeri̇ Orta Azıa men Si̇bi̇r bileri̇ne uqsaidy.

Túrki̇ qaýymdarynyń bileri̇ úshi̇n úlgi̇ reti̇nde Ázerbaijanda keń jaiylǵan «Ially» halyq bii̇ne toqtalamyz.

Ázerbaijan halyq óneri̇nde keń jaiylǵan, mifologıalyq túp negi̇zi̇ bar bul bi asa tartymdy. Bul bidi̇ń túpki̇ kóri̇ni̇steri̇ men sulbasy Kobýstan jartasy sýreteri̇nde bi̇zdi̇ń zamanymyzdan burynǵy kezeńderde paida bolǵan. Ol qol ustasa jáne syzyq boiynda toptasyp bilegen qalyń kópshi̇li̇k túri̇nde beinelengen. Onda ejelgi̇ bishi̇ler ańshylyq ǵuryptyq jorany oryndap, mýzykalyq aspaptardyń súiemeldeýi̇men ǵaryshtyń máńgi̇ ainalymyn beinelegen mistikalyq sheńber boiymen qimyl jasaǵany sýrettelgen. Bul bi, bi̇r jaǵynan, Soltústi̇k Kavkaz túrki̇leri̇ni̇ń, eki̇nshi̇ jaǵynan, Anadoly jáne Ortalyq Shyǵys túrki̇leri̇ni̇ń bileri̇ne uqsas ári̇ qazi̇rgi̇ zamanda túrlene túsken sahnalyq óner.

Close