Enciklopedıa

Kóne túrki̇ kúnti̇zbesi̇

On eki̇ músheldi̇k Túrki̇ kúnti̇zbesi̇ búgi̇nderi̇ Orta Azıa, Si̇bi̇r, Oral-Edi̇l jáne Kavkaz túrki̇leri̇nde keń jaiylǵan. Kúnti̇zbedegi̇ 12 haiýanat ataýynyń ortaqtyǵy jáne olarǵa bailanysty ańyzdardyń barlyq túrki̇-mońǵol halyqtarynda bi̇rdei bolýy – osynyń aiqyn dáleli̇.

Mahmud Qashqari múshel týraly mynadai tarih aitady:

«Túrki̇ler on eki̇ túrli̇ haiýannyń atyn tańdap, on eki̇ jylǵa at eti̇p qoidy; balalardyń jastary, soǵys mezgi̇lderi̇ jáne taǵy basqa nárseler árqashan bul jyldardyń qaitalanyp kelýi̇men esepteledi̇.

Onyń túp negi̇zi̇ bylai boldy:

Túrki̇ qaǵandarynyń bi̇ri̇ ózi̇nen bi̇rneshe jyl buryn bolǵan bi̇r soǵystyń bolǵan ýaqytyn anyqtaýdy qalaidy; ol osy soǵystyń bolǵan jylynan jańylysady; aqyrynda bul i̇s úshi̇n Qaǵan ulysymen keńes qurady jáne quryltaida «Bi̇z bul mezgi̇lden qalai jańylsaq, bi̇zden soń keleshekte jasaityndar da jańylysady; olai bolsa, bi̇z endi̇ aspandaǵy on eki̇ shoqjuldyzy jáne on eki̇ sanyna sáikes ár jylǵa bi̇r-bi̇r at qoialyq; saýda-sattyǵymyzdy bul jyldardyń ótýi̇men túsi̇ndi̇reli̇k; aramyzda umytylmas bi̇r belgi̇ esebi̇nde qalsyn», – dedi̇. Ulys qaǵannyń bul usynysyn maquldady.

Budan soń qaǵan ańǵa shyǵady; «Túz haiýandary İle ózeni̇ne týra ákeli̇nsi̇n» dep ámi̇r beredi̇. Ol úlken bi̇r ózen edi̇. Halyq bul haiýandardy qyspaqqa alyp, sýǵa qarai qýady. Haiýandardy aýlaidy; bi̇r top haiýan sýǵa seki̇redi̇; on eki̇si̇ sýdan ótedi̇; ár keshi̇p ótken haiýannyń aty bi̇r jylǵa at bolyp taǵylady. Bul haiýandardyń bi̇ri̇nshi̇si̇ tyshqan edi̇. Alǵashqy keshi̇p ótken haiýan bolǵany úshi̇n jyldyń basy bul atpen este qaldy jáne «Tyshqan jyly» dep ataldy; munan soń kezegi̇men keshi̇p ótken haiýandardyń attary jyldarǵa beri̇ldi̇: Siyr jyly, Barys jyly, Qoian jyly, Ulý jyly, Jylan jyly, Jylqy jyly, Qoi jyly, Meshi̇n jyly, Taýyq jyly, It jyly, Dońyz jyly.

Kezek dońyz jylyna barǵanda, ainalym qaitadan tyshqan jylynan bastalatyn bolady.

Túrki̇ler bul jyldardyń árbi̇ri̇nde bi̇r ónege bar dep sanap, onymen boljam jasap, sátti̇li̇kti̇ eseptegen. Siyr jyly ki̇rgennen soǵys kóbeimek, óitkeni̇ siyrlar bi̇r-bi̇ri̇men soqtyǵysyp, súzi̇sedi̇; taýyq jylynda i̇shi̇p-jem mol

bolar, bi̇raq adamdar arasynda qarama-qaishylyq shyǵady, óitkeni̇ taýyqtyń jemi̇ – dán, dán tappaq úshi̇n qoqystary, qiqymdary bi̇r-bi̇ri̇men aralasyp ketedi̇; ulý jyly ki̇rgende jańbyr kóp jaýar, molshylyq bolar, sebebi̇ ulý sýda júzedi̇; dońyz jyly ki̇rgende, qar men sýyq kóp bolar, óitkeni̇ mi̇nezi̇ shataq shyǵar. Osylaisha túrki̇ler ár jyly bi̇r nárse bolaryna sengen».

14-15-ǵasyrlarda bul kúnti̇zbeni̇ń «Tarih-i-túrki» jáne «Shal-i Týrkan» degen attarmen qoldanylǵandyǵy belgi̇li̇. Eń eski̇ islam derekkózi̇ni̇ń avtory, zamanynyń (10-11 ǵǵ.) ataqty astronomy Birýni «Ál Athar-úl Bakiie» atty shyǵarmasynda on eki̇ haiýanatty kúnti̇zbe týraly atap ótedi̇. 13-16 ǵasyrlarda túrki̇-monǵol imperıasy kezeńi̇nde keń aýqymda jaiylǵan múshel esebi̇ «On eki̇ haiýanatty túrki̇ kúnti̇zbesi̇» ataldy.

Close