Enciklopedıa

Túrki̇ halyqtarynyń ulttyq oiyndary: kúres

Palýan ataǵy beri̇lgen ki̇si̇ler túrki̇ mádenieti̇nde mańyzdy orynǵa ie. Túrki̇ eposyndaǵy bas qaharman ádette qarsylasynyń batyrymen kúresi̇p, jeńi̇ske jetedi̇. Jalpy, túrki̇ bozbalalary alty jasynan kúresýdi̇ jáne ózderi̇nen myqtyny jeńýdi̇ maqsat etken, namysyn shyńdaǵan. «Manas» eposyndaǵy Qoshaihan buryn-sońdy bolǵan palýandardyń eń myqtysy reti̇nde tanylady. «Alpamys» jyrynda Alpamys toqsan qalmaq palýanyn jekpe-jekte jeńi̇p, ataǵy shyqqan jeńi̇mpaz ji̇gi̇tke ainalady. «Hannamada» Ulyq Arystan han palýandardyń atasy reti̇nde eske alynady. «Kúres» sózi̇ni̇ń dańqty túrki̇ qaǵany Gúrhannyń esi̇mi̇men uqsas bolýy da nazar aýdarady.

Orta Azıada kúres kóbi̇ne toidyń sáni̇ne ainaldy. Palýandarǵa júlde berý jáne bul dástúrdi̇ń qoldaý tabýyna, sondai-aq saqtalýyna bileýshi̇ler tarapynan kóńi̇l bóli̇ndi̇. 1860 jyldary majar ǵalymy Armani Vamberi Túrki̇stan ólkesi̇ne kelgen ýaqytta bi̇rqatar kúres jarysyna kýá bolǵan jáne sol týraly mynadai jazbalar qaldyrǵan: “Otbasynda sábidi̇ń týǵanyna 40 kún tolǵan soń jáne sábidi̇ qyrqynan shyǵarǵannan keii̇n, meiram (toi) bastalady. Ti̇pti̇ kedeiler de bul toiǵa asa zor deńgeide mán beri̇p, kóbi̇rek qonaq kúti̇p alýǵa kúsh jumsaidy. Toi barysynda túrli̇ oiyndar kóri̇ni̇s taýyp, sońynda palýandar kúresedi̇».

Búgi̇ngi̇ kúni̇ túrki̇ halyqtarynyń Anadolydan Si̇bi̇rge deii̇n sozylǵan keń-baitaq qonysynda kúres kóptegen dástúrli̇ meiramdarda (Naýryz, sabantoi, t.b.) jáne ataýly kúnderde kóri̇ni̇s tabady. Túrkıada ár jyly maýsym aiynda uiymdastyrylatyn «Qyryqqainar kúres kúnderi̇», Tatarstanda, Bashqurtstanda jáne Chývashıada kóktemde dástúrli̇ sabantoi meiramynda ótki̇zi̇leti̇n kúres jarystary buǵan mysal bola alady. Ózbekstannyń uiymdastyrýymen ár jyly álemni̇ń túrli̇ elderi̇nde bolyp otyratyn halyqaralyq «Ózbek kúresi̇» jarystary, Qazaqstan tarapynan ótki̇zi̇leti̇n halyqaralyq «Qazaq kúresi̇» saiystary jáne Qyrǵyzstanda júzege asqan «Kóshpeli̇ler oiyndary» ata-babamyzdan mura bul sport túri̇ni̇ń qanshalyqty dárejede abyroily sport túri̇ ekendi̇gi̇n kórsetedi̇.

Close